Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà đày Buôn Ma Thuột tọa lạc tại số 27 Phạm Hồng Thái, phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk. Công trình được chính quyền thực dân Pháp xây dựng trong giai đoạn 1930 – 1931 nhằm đày biệt xứ và giam giữ những người yêu nước, các chiến sĩ cách mạng, đảng viên cộng sản bị kết án nặng từ các tỉnh Trung Kỳ. Sau năm 1954, chính quyền Mỹ và chính quyền Sài Gòn tiếp tục mở rộng một số hạng mục và sử dụng nơi đây làm nhà giam cho đến ngày đất nước hoàn toàn thống nhất năm 1975.

Ngày nay, Nhà đày Buôn Ma Thuột đã trở thành Di tích Quốc gia đặc biệt, là một "địa chỉ đỏ" có ý nghĩa đặc biệt trong công tác giáo dục truyền thống yêu nước, thu hút đông đảo người dân, học sinh, sinh viên và du khách đến tham quan, tìm hiểu về lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc.

Tổng Quan

Đây là điểm dừng chân đầu tiên mà nhiều đoàn khách lựa chọn để có cái nhìn tổng quan trước khi khám phá toàn bộ khu di tích. Toàn bộ khuôn viên Nhà đày Buôn Ma Thuột được quy hoạch theo dạng chữ U, bao gồm 6 dãy lao tập thể đánh số từ Lao 1 đến Lao 6, cùng khu Xà Lim (biệt giam) dành cho những tù nhân bị xem là nguy hiểm nhất.

Ngoài hệ thống nhà lao, di tích còn có nhiều công trình phụ trợ như nhà làm việc của quản ngục, nhà xưởng, nhà bếp, nhà nguyện, Nhà Quốc Thái Dân An (đền tưởng niệm), cùng phòng trưng bày tư liệu lịch sử phục vụ khách tham quan.

Đặc biệt, ngay bên trái lối vào là phòng trưng bày, nơi lưu giữ nhiều tư liệu, hình ảnh, hiện vật quý liên quan đến lịch sử hình thành và hoạt động của Nhà đày Buôn Ma Thuột. Đây là điểm dừng chân đầu tiên mà nhiều đoàn khách lựa chọn để có cái nhìn tổng quan trước khi khám phá toàn bộ khu di tích.

Khu vực Bên trong nhà đày

Từ cổng chính đi thẳng, du khách sẽ đến khu vực Lao 3, Lao 4, Nhà Quốc Thái Dân An và Nhà Nguyện.

Bên trái là khu vực Lao 1, Lao 2, Nhà xưởng và Phòng trưng bày.

Bên phải là Lao 5, Lao 6, Nhà làm việc của quản ngục và Nhà bếp.

Toàn bộ các hạng mục hiện nay đều được bảo tồn khá nguyên vẹn, giúp tái hiện chân thực cuộc sống khắc nghiệt của những người tù chính trị trong suốt gần nửa thế kỷ tồn tại của Nhà đày Buôn Ma Thuột.

Khu vực trung tâm

Là nơi kết nối với hầu hết các dãy nhà lao và các hạng mục quan trọng trong khuôn viên. Từ khu vực trung tâm, các lối đi dẫn đến từng dãy nhà lao được bố trí khá thông thoáng, tạo điều kiện cho việc tuần tra, điểm danh và áp giải tù nhân. Mọi hoạt động sinh hoạt hằng ngày của người tù đều nằm trong tầm kiểm soát của lực lượng cai ngục. Chính cách quy hoạch này đã biến Nhà đày Buôn Ma Thuột trở thành một hệ thống giam giữ khép kín, nơi quyền lực của chính quyền thực dân được duy trì bằng sự giám sát chặt chẽ và các biện pháp kỷ luật hà khắc.

Lao 1-2

Lao 1 và Lao 2 nằm ở phía Tây nhà đày, có kiến trúc gần như giống hệt nhau, dài khoảng 30 m, rộng 6,5 m. Hai bên tường được bố trí các ô cửa sổ nhỏ lấy sáng, phía trên trần giăng kín dây thép gai nhằm ngăn chặn mọi ý định vượt ngục.

Đây là nơi giam giữ những tù nhân chính trị mà thực dân Pháp đánh giá là có mức độ nguy hiểm cao. Trước khi khu Xà Lim được xây dựng, Lao 2 còn được sử dụng như khu biệt giam dành cho những người bị theo dõi đặc biệt.

Không gian bên trong tuy rộng nhưng luôn trong tình trạng chật chội, nóng bức và thiếu thốn. Các tù nhân phải sinh hoạt, ăn uống và ngủ nghỉ ngay trên những sạp gỗ dài dưới sự giám sát nghiêm ngặt của lính canh.

Lao 3,4

Lao 3 và Lao 4 nằm ở phía Bắc của Nhà đày, là nơi giam giữ những tù nhân bị liệt vào diện đặc biệt nguy hiểm.

Hai dãy lao được nối với nhau bằng một phòng tra tấn ở giữa, nơi diễn ra nhiều cuộc thẩm vấn, tra khảo vô cùng tàn bạo nhằm ép các chiến sĩ cách mạng khai báo hoặc từ bỏ lý tưởng.

Trong mỗi dãy lao, hai bên là các sạp gỗ dài làm nơi nằm nghỉ cho tù nhân, phía dưới đặt hệ thống cùm gỗ. Cuối mỗi sạp treo những ống tre dùng làm nơi vệ sinh trong điều kiện hết sức mất vệ sinh và ngột ngạt.

Những chiếc cùm gỗ được chế tạo từ hai thanh gỗ dày có khoét lỗ hình bán nguyệt để khóa chặt chân người tù. Khi bị cùm nhiều ngày liên tục, nhiều người bị lở loét, kiệt sức nhưng vẫn không khuất phục trước những đòn tra tấn của kẻ thù.

Lao 4- Cảnh học tập của các tù nhân

Mặc dù phải sống trong điều kiện giam cầm vô cùng khắc nghiệt, các chiến sĩ cách mạng vẫn biến nhà tù thành "trường học cách mạng". Nhiều lớp học văn hóa, chính trị và quân sự được bí mật tổ chức với sự tham gia của đông đảo tù nhân, kể cả những người lớn tuổi hoặc chưa biết chữ.

Thông qua sách báo và tài liệu được bí mật chuyển vào, các chiến sĩ luôn cập nhật tình hình cách mạng, học tập chủ trương, đường lối của Đảng, đồng thời truyền đạt kiến thức cho nhau. Chính nơi đây đã góp phần đào tạo, rèn luyện nhiều cán bộ cách mạng kiên trung, tiếp tục cống hiến sau khi vượt ngục hoặc được trả tự do.

Lao 5,6

Lao 5 và Lao 6 nằm ở phía Đông Nhà đày Buôn Ma Thuột, có kiến trúc tương tự Lao 1 và Lao 2. Đây là nơi giam giữ những tù nhân thường xuyên bị đưa ra ngoài lao động khổ sai. Hằng ngày, họ bị áp giải đến các công trường để mở đường, khai thác gỗ, vận chuyển vật liệu, xây dựng các công trình của chính quyền thực dân hoặc làm việc tại các đồn điền. Công việc nặng nhọc diễn ra trong điều kiện khắc nghiệt, dưới sự giám sát và đánh đập của cai ngục, với mục đích vừa bóc lột sức lao động, vừa bào mòn ý chí của những người chiến sĩ cách mạng.

Tuy nhiên, chính những lần lao động bên ngoài lại trở thành cơ hội để nhiều tù nhân tìm cách liên lạc với cơ sở cách mạng, nắm bắt tình hình và chuẩn bị kế hoạch vượt ngục. Nhờ sự giúp đỡ của nhân dân địa phương cùng tinh thần dũng cảm, mưu trí, nhiều chiến sĩ đã tranh thủ thời cơ trốn thoát thành công, trở về với tổ chức để tiếp tục hoạt động cách mạng. Những cuộc vượt ngục ấy không chỉ góp phần bổ sung lực lượng cho phong trào đấu tranh chống thực dân, đế quốc mà còn thể hiện ý chí kiên cường, khát vọng tự do và niềm tin son sắt vào thắng lợi của cách mạng Việt Nam.

Nhà bếp

Nhà bếp nằm phía sau Lao 5 và Lao 6, là nơi có khoảng 30 người làm việc để phục vụ bữa ăn cho toàn bộ tù nhân. Đến giờ ăn, cơm được đổ vào những chiếc mẹt lớn rồi chia thành từng phần để mang đến khu nhà ăn bên cạnh. Khu nhà ăn tập thể có sức chứa khoảng 300 người, nơi các tù nhân lần lượt vào ăn theo sự sắp xếp và giám sát nghiêm ngặt của lính canh

Theo quy định của nhà đày, mỗi tù nhân được cấp khoảng 700 gram gạo mỗi ngày; riêng những người phải lao dịch nặng được tăng lên khoảng 800 gram để duy trì sức lao động. Tuy nhiên, khẩu phần thức ăn đi kèm rất đạm bạc, chủ yếu chỉ có cá khô, bí đỏ hoặc các loại rau củ nghèo dinh dưỡng nên nhiều tù nhân vẫn thường xuyên rơi vào tình trạng suy kiệt.

Bữa ăn chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn và phải tuyệt đối tuân thủ kỷ luật. Chỉ cần ăn quá giờ quy định, nói chuyện lớn tiếng hoặc có hành động phản đối, tù nhân sẽ lập tức bị đánh đập hoặc chịu các hình thức kỷ luật hà khắc. Những bữa cơm vì thế không chỉ thiếu thốn về vật chất mà còn luôn diễn ra trong bầu không khí căng thẳng và áp lực.

Nhà làm việc của quản ngục

Đây là nơi làm việc của viên quản ngục và đội cai tù, đồng thời cũng là nơi tiếp nhận những tù nhân mới được đưa đến Nhà đày Buôn Ma Thuột.

Ngay khi đến đây, mỗi người đều bị khám xét toàn bộ tư trang, tịch thu tiền bạc và các vật dụng cá nhân, cạo sạch tóc.

Sau đó, họ được phát một bộ quần áo tù màu xanh có đánh số, một chiếc chiếu, đôi guốc gỗ rồi phân về các dãy lao tùy theo mức án và mức độ theo dõi.

Đây cũng là nơi diễn ra nhiều cuộc thẩm vấn, tra khảo nhằm khai thác thông tin từ các chiến sĩ cách mạng trước khi đưa họ vào giam giữ.

Xà Lim

Xà Lim là khu biệt giam dành cho những tù nhân bị xem là nguy hiểm hoặc kiên quyết không khuất phục trước chế độ cai trị. Mỗi ngày, tù nhân chỉ được đưa ra ngoài khoảng 1–2 giờ để tắm nắng và hít thở không khí, đồng thời vẫn bị cùm chân vào những khối bê tông nặng nhằm ngăn chặn việc bỏ trốn.

Toàn khu có 21 phòng, mỗi phòng rộng khoảng 1 m, dài 2,5 m, chỉ riêng phòng cuối có diện tích lớn hơn.

Mỗi người bị giam trong một phòng riêng, chân luôn bị cùm chặt vào sạp gỗ. Cuối sạp đặt hai ống tre để phục vụ việc vệ sinh. Căn phòng hầu như không có ánh sáng, chỉ có một ô cửa nhỏ trên cánh cửa để lính canh quan sát từ bên ngoài.

Theo nhiều tài liệu lịch sử, dưới thời thực dân Pháp, khu vực này từng là nơi sinh hoạt của đội cai ngục. Đến thời đế quốc Mỹ và chính quyền Sài Gòn, công trình được cải tạo thành dãy biệt giam xà lim như hiện nay.

Nhà xưởng

Đây là khu lao động, nơi các tù nhân bị cưỡng bức làm việc để sản xuất nhiều vật dụng phục vụ cho hoạt động của nhà tù. Dưới sự giám sát nghiêm ngặt của cai ngục, họ phải làm việc nhiều giờ liền với cường độ cao, trong điều kiện thiếu thốn về dụng cụ, nắng nóng và áp lực.

Tại đây, các tù nhân phải chế tạo nhiều công cụ lao động, sửa chữa và rèn các loại xiềng xích, gông cùm, song sắt, đồng thời tham gia xây dựng, bảo dưỡng nhiều hạng mục của Nhà đày Buôn Ma Thuột. Sức lao động của họ bị thực dân Pháp khai thác triệt để nhằm giảm chi phí xây dựng, duy trì hoạt động của nhà tù và phục vụ bộ máy cai trị.

Đây cũng là một trong những nghịch lý đau xót và tàn khốc nhất của Nhà đày Buôn Ma Thuột. Những người chiến sĩ yêu nước bị buộc phải dùng chính đôi tay của mình để xây dựng nơi giam cầm bản thân và đồng đội, đồng thời chế tạo những chiếc gông cùm, xiềng xích dùng để trói buộc chính họ. Thế nhưng, dù phải lao động trong hoàn cảnh khắc nghiệt và chịu nhiều hình thức áp bức, các chiến sĩ cách mạng vẫn giữ vững ý chí, biến những giờ lao động thành cơ hội để động viên nhau, trao đổi thông tin và nuôi dưỡng tinh thần đấu tranh giành độc lập cho dân tộc.

Phòng trưng bày

Phòng trưng bày nằm góc tây nam, bên trái lối vào khu di tích, là nơi lưu giữ hàng trăm tư liệu, hình ảnh và hiện vật quý giá, phản ánh lịch sử hình thành cũng như hoạt động của Nhà Đày Buôn Ma Thuột qua nhiều giai đoạn.

Không gian được bố trí theo từng chuyên đề, giới thiệu bối cảnh lịch sử ra đời của nhà đày, quá trình thực dân Pháp và sau đó là Mỹ- Ngụy sử dụng nơi đây để giam giữ các chiến sĩ cách mạng, cùng những câu chuyện về tinh thần đấu tranh bất khuất của các thế hệ tù chính trị.

Du khách có thể tìm thấy nhiều bức ảnh tư liệu, danh sách các chiến sĩ từng bị giam giữ, bản đồ khu nhà đày qua từng thời kỳ, hiện vật sinh hoạt, cùm gỗ, xiềng sắt, cùng nhiều tài liệu phản ánh cuộc sống khắc nghiệt bên trong các dãy lao.

Đặc biệt, phòng trưng bày còn giới thiệu về những đồng chí lãnh đạo cách mạng từng bị giam tại Nhà Đày Buôn Ma Thuột, quá trình biến nhà tù thành "trường học cách mạng", cũng như những cuộc vượt ngục nổi tiếng và sự trưởng thành của nhiều cán bộ sau khi được giải phóng.

Theo thống kê của các đồng chí đã từng bị giam cầm ở Nhà đày Buôn Ma Thuột, sau khi rời khỏi Nhà đày, có nhiều đồng chí đảm nhận nhiệm vụ trọng trách của Đảng, Nhà nước và các đoàn thể quần chúng. Trong đó có 05 đồng chí trong Bộ Chính trị, 04 đồng chí trong Ban Bí thư, 19 đồng chí trong Ban Chấp hành trung ương Đảng, 01 đồng chí là Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, 4 Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, 43 Bộ trưởng, Thứ trưởng và tương đương, 33 Bí thư Xứ uỷ, Khu uỷ và Tỉnh uỷ, 44 tướng lĩnh trong đó có 02 đại tướng, 02 thượng tướng và 50 đại tá.

Đây là điểm tham quan giúp du khách hiểu rõ hơn giá trị lịch sử của di tích trước khi trực tiếp khám phá các khu nhà giam, đồng thời góp phần khơi dậy lòng biết ơn đối với những thế hệ cha anh đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.

Nhà Quốc Thái Dân An

Nhà Quốc Thái Dân An được chính quyền Mỹ xây dựng làm nơi sinh hoạt tín ngưỡng dành cho những tù nhân theo Phật giáo.

Công trình có kiến trúc tương tự đình chùa Việt Nam với mái ngói 4 góc truyền thống, phía trước nổi bật với biểu tượng bánh xe Pháp luân, cuốn thư mang dòng chữ "Quốc Thái Dân An", hai bên trang trí hoa sen và thanh kiếm - những biểu tượng quen thuộc trong văn hóa Phật giáo.

Năm 2019, tỉnh Đắk Lắk đã chọn Nhà Quốc Thái Dân An làm nơi tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh tại Nhà đày Buôn Ma Thuột, nơi đây trở thành không gian tri ân đầy ý nghĩa khi du khách đến thăm khu di tích quốc gia đặc biệt này.

Nhà Nguyện

Nhà Nguyện là nơi sinh hoạt tôn giáo của các tù nhân theo Công giáo trong Nhà đày Buôn Ma Thuột. Công trình được xây dựng bổ sung trong giai đoạn chính quyền Mỹ quản lý nhà đày. Trên mái nổi bật cây thánh giá lớn, phía trước là dòng chữ "NHÀ NGUYỆN" đắp nổi.

Dù được xây dựng phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, nơi đây cũng phản ánh chính sách quản lý tù nhân của từng giai đoạn lịch sử. Ngày nay, Nhà Nguyện là một phần của quần thể di tích, góp phần tái hiện đầy đủ đời sống sinh hoạt bên trong Nhà đày Buôn Ma Thuột, giúp du khách có cái nhìn toàn diện hơn về một giai đoạn lịch sử đầy gian khó của dân tộc.

----

Nhà đày Buôn Ma Thuột là một trong những nhà tù, nhà đày nổi tiếng tàn ác của đế quốc Pháp ở Đông Dương. Ở đây suốt từ năm 1930 đến 1945, hàng ngàn lượt tù chính trị Việt Nam đã bị giam giữ, bị chính quyền thực dân Pháp và phong kiến tay sai hành hạ một cách dã man. Nhưng cũng chính tại chốn tù đày tăm tối, khổ ải này, những người cách mạng kiên trung vẫn giữ vững chí khí chiến đấu, giữ vững niềm tin vào lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, vào sự tất thắng của cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới. Bất chấp mọi cực hình, cách chiến sĩ cách mạng bị tù đày ở Nhà đày Buôn Ma Thuột đã tích cực đấu tranh chống chế độ lao tù tàn bạo, tranh thủ thời gian học tập, rèn luyện, đúc rút kinh nghiệm, không ngừng nâng cao trình độ về nhiều mặt, để có cơ hội thuận lợi họ tìm cách thoát khỏi Nhà đày, hoặc buộc địch trả tự do, trở về với Đảng, với nhân dân trong công cuộc giải phóng dân tộc.

Khi cách mạng tháng Tám thành công, Nhà đày Buôn Ma Thuột được giải vây, tù nhân được giải phóng. Đến năm 1954 khi Mỹ xâm lược nước ta, chúng tiếp tục sử dụng nơi đây để giam giữ tù nhân và chia Nhà đày làm hai phần: một bên phục vụ quân nhu, một bên là Trung tâm cải huấn và xây dựng một số công trình khác nhà Nguyện, nhà Quốc thái dân an, nhà tra tấn, dãy xà lim….

Sau năm 1975, Nhà đày Buôn Ma Thuột được giao lại cho Ty Công an quản lý, năm 1979 Nhà đày được chuyển lại cho Sở Văn hóa và Thông tin quản lý (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Năm 1980 Nhà đày Buôn Ma Thuột được Bộ Văn hóa và Thông tin đặc cách xếp hạng là Di tích lịch sử quốc gia. Đến ngày 24/12/2018 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt.