Núi lửa Mái Nhà, hay còn được gọi là núi lửa Trường Sơn, là một trong những dấu tích núi lửa cổ của tỉnh Phú Yên, nằm ở khu vực Sơn Thành Tây, huyện Tây Hòa (trước đây), nay thuộc xã Sơn Thành, tỉnh Đắk Lắk. Ngọn núi này không chỉ có giá trị lớn về mặt địa chất mà còn gắn bó mật thiết với đời sống, ký ức và cách gọi thân thương của người dân địa phương “núi mái nhà”

Núi lửa Mái Nhà nằm ở khu vực phía tây nam tỉnh Phú Yên cũ, thuộc vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng ven biển Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Nhờ vị trí tiếp giáp giữa hai vùng địa hình lớn, nọn núi lửa này mang đặc trưng rõ nét của địa hình bazan, đồi núi thấp xen kẽ đất đỏ màu mỡ – dấu ấn đặc trưng của các hoạt động núi lửa cổ. Tuy không cao lớn như các dãy núi Trường Sơn hùng vĩ, nhưng ngọn núi lại nổi bật giữa không gian đồi núi thoải, trở thành điểm cao dễ nhận biết nhất trong khu vực.

Theo các tài liệu nghiên cứu địa chất, núi lửa Mái Nhà là núi lửa cổ dạng thấp, có cao độ khoảng 150 mét so với mực nước biển. Núi được hình thành từ các đợt phun trào magma cách đây khoảng 5,3 - 1,5 triệu năm trước, nhưng vẫn còn hoạt động rải rác trong khoảng một vài trăm ngàn đến một vài chục ngàn, thậm chí chỉ vài ngàn năm gần đây. Diện tích ảnh hưởng của núi lửa không chỉ giới hạn ở phần đỉnh mà còn mở rộng ra khu vực xung quanh, tạo nên một vùng địa mạo bazan rộng lớn với đất đai phì nhiêu, thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp và phát triển sinh thái rừng. Đặc biệt là khu vực phía Tây, nơi miền núi phun trào, đất đai màu mỡ hơn, rất phù hợp với các loại cây công nghiệp, nhất là cây hồ tiêu. Tiêu Sơn Thành nổi tiếng cả nước, nhờ chất lượng và sản lượng, là loại cây giúp bà con trong vùng phát triển, không chỉ xoá đói giảm nghèo mà còn làm giàu.

Núi lửa Trường Sơn là một trong những điểm di sản địa chất quan trọng nằm trong Công viên địa chất Phú Yên. Khu vực này góp phần minh chứng cho lịch sử hình thành vỏ Trái Đất, quá trình phun trào núi lửa và sự biến đổi địa hình kéo dài hàng triệu năm. Bên cạnh giá trị khoa học, núi lửa Trường Sơn còn mang giá trị giáo dục, nghiên cứu và du lịch, là điểm đến phù hợp cho các hoạt động tìm hiểu địa chất, trải nghiệm thiên nhiên và khám phá văn hóa bản địa.

Với người dân Sơn Thành, núi lửa Trường Sơn không chỉ là một ngọn núi thường mà còn là biểu tượng gắn liền với cuộc sống hằng ngày. Ngọn núi được gọi thân mật là “núi mái nhà” bởi từ xa nhìn lại, nó như một mái che tự nhiên bao bọc làng mạc, ruộng đồng bên dưới. Có người còn gọi là Yên Mã Sơn, hay núi Yên Ngựa vì hình dáng tựa yên của con ngựa thời xưa. Trải qua nhiều thế hệ, núi lửa Trường Sơn vẫn lặng lẽ tồn tại, vừa là chứng nhân lịch sử địa chất, vừa là một phần không thể tách rời trong ký ức và bản sắc của người dân địa phương.